Kısaca
1 Kasım 1928’de kabul edilen 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun, Türkçeyi yazmak için Arap harflerinin yerine Latin esaslı Türk harflerini getirdi. Resmî Gazete’de 3 Kasım 1928’de (sayı 1030) yayımlandı. Yeni alfabe 29 harftir. Yetişkinlerin yeni yazıyı öğrenmesi için Millet Mektepleri açıldı.
Ne oldu?
- Madde 1: Türkçeyi yazmak için kullanılan Arap harfleri yerine, kanuna ekli cetvelde gösterilen Latin esaslı harfler kabul edildi.
- Madde 2: Devlet daireleri ile şirket, dernek ve özel kuruluşlar, Türk harfleriyle yazılmış yazıları kabul etmekle yükümlü kılındı.
- Geçiş süreleri: Kanun, geçişi aşamalara böldü. Levha, tabela, ilan ve yayınlar için 1928 Aralık başı; devlet daireleri ve kitaplar için 1 Ocak 1929 öngörüldü. Bazı kayıt ve evrak için 1929 ve 1930 Haziranı’na kadar eski yazıyla yazmaya izin verildi.
- Madde 9: Okullarda Türkçe öğretimde Türk harfleri kullanılacak, eski harfli kitaplarla öğretim yapılmayacaktı.
Tam metin için Resmî Gazete’nin 3 Kasım 1928 tarihli, 1030 sayılı nüshasına bakınız.
Neden?
Harf değişikliği fikri Cumhuriyet’ten önce de tartışılmıştı; 1926’da Bakü’de toplanan Türkiyat Kongresi’nde Latin esaslı alfabe konusu da görüşüldü. Tartışmalarda öne sürülen görüşlerden biri, yeni yazının okuma yazmayı öğrenmeyi kolaylaştıracağıydı; bir başkası, geçmişin yazılı mirasıyla bağın yeni kuşaklar için zorlaşabileceğiydi. Bu iki görüş de tarihçilerin yazılarında yer alır; ayrıntılı değerlendirme için kaynakçaya bakınız.
Nasıl uygulandı?
- Mayıs 1928: Yeni harflerin hazırlanması için bir komisyon kuruldu.
- Ağustos 1928: Yeni harfler, İstanbul’da Sarayburnu (Gülhane) Parkı’nda halka tanıtıldı. Kaynaklar günü 9 Ağustos ya da 10 Ağustos gecesi olarak verir; bu yüzden yalnız ay ve yer yazılması güvenlidir.
- 1 Kasım 1928: Kanun kabul edildi; 3 Kasım 1928’de yürürlüğe girdi.
- 24 Kasım 1928: Millet Mektepleri Talimatnamesi Resmî Gazete’de yayımlandı.
- 1 Ocak 1929: Millet Mektepleri resmen açıldı; devlet daireleri ve kitaplar için yeni harfe geçiş tarihi bu gündü.
Millet Mektepleri nedir?
Yeni harfleri ve okuma yazmayı öğretmek için açılan kurslardır. Maarif Vekili Mustafa Necati’nin hazırladığı talimatname Bakanlar Kurulu’nda onaylanmış, Resmî Gazete’de 24 Kasım 1928’de yayımlanmıştır. Çok sayıda yurttaş bu kurslara katıldı; katılımcı sayıları kaynaklarda farklı verildiğinden burada sayı yazılmamıştır. Atatürk için kullanılan “Başöğretmen” sıfatı çoğu kaynakta bu çalışmalarla ilişkilendirilir.
Etkisi
- Yazıda birlik: Basım, resmî yazışma ve eğitimde tek bir alfabe kullanılmaya başlandı.
- Eğitim: Okullar yeni harflerle öğretim yapacak biçimde düzenlendi; öğretmenlerin yeni yazıyı öğrenmesi gerekti.
- Kurumlar: Sonraki yıllarda kurulan tarih ve dil kurumları da bu yeni yazıyı kullandı.
- Tartışma: Eski yazıyla yazılmış belgelerin okunması sonraki kuşaklar için ayrı bir öğrenme gerektirdi. Bu konu bugün de akademik çalışmalarda ele alınır.
Kendini sına
Soruyu okuyun, yanıtınızı düşünün, sonra soruya dokunarak ya da Enter tuşuyla yanıtı açın.
Türk harflerinin kabulü kanunu hangi numarayı taşır ve ne zaman kabul edildi?
1353; 1 Kasım 1928.
Kanun Resmî Gazete’de hangi tarihte yayımlandı?
3 Kasım 1928 (sayı 1030).
Yeni Türk alfabesi kaç harftir?
29 harf.
Millet Mektepleri resmen ne zaman açıldı?
1 Ocak 1929.
Millet Mektepleri Talimatnamesi hangi tarihte Resmî Gazete’de yayımlandı?
24 Kasım 1928.
Yeni harflerin halka tanıtıldığı olay hangi şehirde yapıldı?
İstanbul’da (Sarayburnu/Gülhane Parkı). Kaynaklar gece günü 9 ya da 10 Ağustos 1928 olarak verir.
Dayanak
Bu sayfadaki olguların dayanağı. 1353 sayılı kanunun maddeleri, kabul ve yayım tarihi kanun metninden ve kanun kaydından (Resmî Gazete, 3 Kasım 1928, sayı 1030); Millet Mektepleri Talimatnamesi’nin tarihleri (Bakanlar Kurulu onayı Kasım 1928, Resmî Gazete 24 Kasım 1928) ve resmî açılış (1 Ocak 1929) ile 29 harf bilgisi Atatürk Ansiklopedisi ve kaynakçadaki çalışmalardan alınmıştır. Bakü kongresi için yalnız yıl (1926) ve konunun gündeme gelmesi yazılmıştır. Mayıs 1928 komisyonu için yalnız ay yazılmıştır. Millet Mektepleri katılımcı sayıları ve yaş aralığı kaynaklarda tutarlı olmadığından yazılmamıştır.